YOZUVCHISI YO‘Q O‘ZBEK BOLALAR ADABIYOTI

 Qiziqarli kitoblarsiz haqiqiy bolalikni tasavvur qilishning iloji yo‘q. Bugun yaratilayotgan kitoblar mazmuni qanchalik yetuk, bolalarimiz uchun davriy nashrlar yetarlimi? Hozirgi kunda jamiyatning tezkor rivojlanishi natijasida biz kitoblardagi kamchiliklarni ko‘rmaymiz. Har qanday kitob do‘koniga borib, yuzlab kitob javonlarida taxlangan, turli adabiy janrlarga oid kitob­larni ko‘rishimiz mumkin. Afsuski, tanlovimiz uchun taqdim etilgan shuncha kitobga qaramasdan, bolalar adabiyoti deyarli yo‘qolib borayotganini hammamiz ham sezmaymiz.

Bolalar adabiyoti, eng avvalo, bolalarning ma’naviy, intellektual va estetik taraqqiyotiga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Adabiyot bolaning aql-idrokini va tasavvurlarini oziqlantirib, unga dunyoning go‘zal ufqlarini ochib beradigan, shaxsning ruhiy rivojlanishini ta’minlaydigan kuchli vosita hisoblanadi. Bolalarning kitob olamiga kirishi, birinchi navbatda, ular uchun yaratilgan adabiyotlar orqali amalga oshiriladi. Kitob do‘konlari bugungi kunda yosh o‘quvchilarga qanday adabiyotlarni taklif qilishi mumkin?

Albatta, bolalar uchun kitoblar bor. Ko‘pi chet el adabiyotidan tarjimalar va chiroyli muqovalarda nashr etilgan. Bunday ajoyib muqovaning orqasida nima yashiringan? Bu kitoblarning mazmuni qanday? Bu borada ko‘p tortishuvlar va qarama-qarshi fikrlar mavjud. Ammo haqiqat shuki, chiroyli ko‘rinishiga qaramay, bu kitoblarning aksariyati mazmunan zo‘ravonlik va zulm bilan to‘yingan.

Umuman, bolalarga aql-idrokli, mehribon bo‘lish, yaxshilik qilishni o‘rgatadigan ertaklar, hikoyalar kerak. Bolalar adabiyotining asosiy vazifasi — tarbiyalash. Zo‘ravonlik g‘oyalari singdirilgan kitoblar bolaning tarbiyasiga, dunyoqarashiga salbiy ta’sir qiladi. Hammasi oddiy bo‘lishi kerak. 3–6 yoshli bolalar uchun yozilgan ijod namunalarida oddiy g‘oya bo‘lishi, yaxshi va yomonni solishtirishni o‘rgatishi lozim. Bu — tarbiyalashning mumtoz ko‘rinishi. Bu masala bo‘yicha bolalar yozuvchilari o‘z ishlarini qaytadan boshlash haqida o‘ylashlari kerak. Biroq bizda bolalar uchun ijod qiladigan yozuvchilarimiz yo‘q.

Bugungi kunda o‘n mingdan ortiq umumta’lim maktablarida millionlab bolalar o‘qimoqda. 6–7 million bola uchun bir-ikkita bolalar yozuvchisi kam emasmi? Agar chuqurroq o‘ylasak, ayni damda adabiyotimizdagi eng og‘riqli nuqta — bolalar adabiyoti. Ayni kitoblar olamiga kiradigan, kitobga qiziqish uyg‘onadigan yoshda ularning adabiyotsiz qolib ketishi fojia bilan barobar. Salkam chorak asrdan buyon davom etib kelayotgan bu jarayonda butun boshli bir avlodni yo‘qotganimizni sezmadik.

Jahon adabiyotidan “o‘girma”larni ham mukammal tarjima deb bo‘lmaydi. Adabiyotda shunday tushuncha borki, asarni tarjima qilish, uni yozishdan ko‘ra ko‘proq kuch talab qiladi. Tarjimon bilimi va qarashi bilan asar mazmunini boshqa tomonga o‘zgartirib yuborishi mumkin. Ayniqsa, adabiy tarjima bolalar adabiyotida alohida o‘rin tutishi kerak. Afsuski, keyingi paytda chet el adabiyotidan tarjima qilinayotgan asarlar mazmuni bahsli bo‘lib qolmoqda.

So‘nggi o‘n yil ichida o‘zbek bolalar adabiyotida zamonaviy bolaning qiziqishlarini ochib beradigan, uning qahramonliklarini ko‘rsatadigan mashhur va qahramon bola obrazi yaratilmadi. Bugungi avlod necha yillardan buyon chet el adabiyotidagi asar qahramonlarini o‘zlari uchun zamonaviy qahramon sifatida kashf etib kelmoqdalar. Achinarlisi, bolalarimiz miyasi, ongida o‘rnashgan bu qarashlarni hech qachon o‘zgartira olmaymiz. Xohlagan vaqtda tarbiyasidan adashtirishi mumkin. Kattalar uchun yozilgan kitobda yo‘l qo‘yilgan xatoni tuzatish mumkin, lekin bolalar uchun yozilgan kitobda ketgan xatoni tuzatib bo‘lmaydi.

Bolalar uchun yozish oson emas. Ular hech qachon taxmin qilinadigan kitobni o‘qimaydi. Bolalarni “loyiha”, “mahsulot” sifatida yaratilgan asarlar qiziqtirmaydi. Ularni sirlar, yaxshi yaratilgan qahramonning oldindan aytib bo‘lmaydigan hatti-harakatlari qiziqtiradi. O‘smirlarimiz uchun roman, she’riy kitoblar yo‘qligi ham adabiyotimizdagi yana bir nuqson. Ularning xarakteri shakllanishida yordam beradigan, ma’naviy kashfiyotlarga undaydigan asarlar yo‘q. Ko‘plab shoirlarimizning minglab nusxada kitoblari chop etilsada, o‘n ikki-o‘n to‘rt yoshli bolalarimizning qalbini hayratga soladigan she’riy kitoblar yo‘q. Bugungi kunda bolalar uchun qiziqarli va yaxshi kitob yaratish yozilmagan mavzular haqida ijod qilish demakdir. Shu sababli allaqachon yoritilgan mavzularda ijod qilish yoki shunchaki bor asarni yana qayta tarjima qilib nimagadir erishish nodonlik. Bolalar faqat zavq bilan yozilgan ijod namunalarini yaxshi ko‘radi.

Bolalar yozuvchisi bo‘lish mushkul. Buning uchun bolaqalb, bolafe’l, bolatabiat bo‘lish kerak. Ayniqsa, eng kichik yoshdagi bolakayga moslab she’r yozib ko‘ringchi, uning dilini topingchi, tilini toping-chi…

Odam jismonan baquvvat, bilimli, har ishda chaqqon, epchil bo‘lishi mumkin. Ammo oqko‘ngil, iymon-e’tiqodli, insonparvar, yurtparvar bo‘lmasa, hayotda o‘zidan yaxshi nom, yaxshi iz qoldirolmaydi. Adabiyot va san’at bolaning ana shunday go‘zal tuyg‘ular, fazilatlar sohibi bo‘lib shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Bolalar adabiyoti muammolari orasida alohida mavzu — bu bolalarni kattalar dunyosiga asta-sekin va og‘riqlarsiz olib kirish vazifasidir. Ta’kidlanganidek, bolalar adabiyotidagi “kambag‘allik” sabab bu jarayon amalga oshmayapti. Adabiyot bolalarning ko‘plab qobiliyatini rivojlantiradi: izlanish, tushunish, tasavvur qilishga o‘rgatadi. Yoshiga mos adabiyotlarni mutolaa qilish orqali ijtimoiy hodisalarni anglab katta hayotga bosqichma-bosqich moslashib boradi.

Ajablanarlisi, zamonaviy noshirlar eski asarlarni qayta nashr etishni afzal ko‘rmoqda. Bolalarbop yangi kitoblarni yozish esa muammoligicha qolmoqda. Bugungi kunda bolalar uchun yagona mutolaa manbayi — kutubxona. ­Biroq kutubxonlardagi kitoblarga e’tibor bersak, ularning ham ko‘pi qayta nashr yoki she’riy to‘plamlar.

Bolalar adabiyotining hozirgi holatiga ko‘z yumish — farzandlarimiz hayotining muhim qismlarini yo‘q qilish bilan barobar, befarqlik esa yoshlar tafakkuridagi ma’naviy bo‘shliqqa sabab bo‘ladi. 

 

Maktab kutubxonalari roli qanday oshiriladi?

Ta’lim olishda eng muhim manba kitobdir. Afsuski, bugungi kunda maktab kutubxona tizimi eskirgan va muhimlilik darajasi ancha pasaygan. Texnologiyalar asrida maktab kutubxonalari ahamiyatini oshirish uchun qanday funksiyalardan foydalanish ko‘proq samara beradi?

Bugungi taraqqiy etgan davrda biror sohaga oid ma’lumot topish uchun alohida kutubxonaga borib, bir necha kitoblar ichidan kerakli ma’lumotni soatlab qidirish shart emas, uni internet orqali oson topish mumkin. Ammo dunyo miqyosida uyda internetdan foydalanish imkoni mavjud bo‘lmagan o‘quvchilar ko‘plab topiladi. Ular uchun kutubxona o‘z aha­miyatini yo‘qotmagan. Boshqa tomondan olib qaraganda, internetdagi axborot oqimi tobora ko‘paymoqda Bugun o‘quvchilar­ning muammosi manba topish emas, balki manbalarni to‘g‘ri va noto‘g‘ri yoki foydali va foydasizga ajratishdir. Ayni shunday vaziyatda kutubxona xizmatiga ehtiyoj har doimgidan-da ko‘proq seziladi. Avvallari chop etilayotgan kitoblar kutubxona mutaxassislari tomonidan tavsiya qilinar, lozim topilmasa, taqiqlab qo‘yilardi. Shu sababli mutolaa qilish mumkin bo‘lgan kitoblarni tanlash qiyinchilik tug‘dirmagan. Ammo internetda bu usulni qo‘llash oson bo‘lmaydi, albatta. Ayrim vebsahifalarni bloklash orqali faoliyatini to‘xtatish mumkin. Lekin ularning soni juda katta tezlik bilan ko‘paymoqda. Kutubxonachilarning vazifasi esa o‘quvchilarga axborot ummonidan qanday qilib to‘g‘ri ma’lumotni olish va axborot manbayi qiymatini baholashni o‘rgatishdir.

O‘quvchilar axborot almashinuvi qan­day jadallashayotganligini ko‘rib, his qilishi uchun kutubxona xodimlari tomonidan yordam olishi mumkin. Bu uch bosqichda amalga oshiriladi:

Birinchisi, ishonchli va foydali axborotga ega bo‘lish. Bu bosqichda o‘quvchilar kutubxonachi yordamida muayyan sohaga doir ishonchli ma’lumot topadilar.

Ikkinchisi, topilgan ishonchli ma’lumot asosida turli ko‘rinishdagi badiiy materiallar tayyorlash. Bunda o‘quvchilar o‘zlari to‘plagan ma’lumotlarni jamlab, o‘quv qo‘llanma, videodarslik, kichik kitoblar tayyorlashi mumkin. Kutubxo-naning asosiy vazifasi esa ularga yo‘l ko‘rsatish va sharoit yaratish, ya’ni kutub­xonada ovoz yozish studiyalari, amaliyot hamda namoyish xonalarini tashkil qilib berish va ularni kerakli jihozlar, kompyu­ter, mikrofon, kameralar bilan ta’minlashdan iborat.

Uchinchisi, tayyor bo‘lgan badiiy materiallarni kutubxona vebsahifalarida e’lon qilish yoki chop etish. Bu bosqichda o‘quvchilar tayyorlagan materiallarni chop ettirishda kutubxona xodimlari yaqindan yordam berishlari maqsadga muvofiq.

Ushbu tizimga moslashtirilgan zamo­naviy kutubxonalar hozir dunyoning ko‘pgina maktablarida mavjud. Kutub­xonalarni bunday tartibda tashkil qilish, avvalo, yosh avlodning chuqur bilim olishiga yordam beradi hamda kutubxonalar va kutubxonachilar uchun yangi imkoniyat eshiklarini ochadi. Va nihoyat, kelajakdagi ta’lim jarayonida kutubxonalar rolini oshirishga xizmat qiladi.

 

КЕЛАЖАКДА КУТУБХОНАНИ ҚАНДАЙ

ТАСАВВУР ҚИЛАСИЗ?

Келажакда кутубхонани қандай тасаввур қиласиз? Бу саволни барча китобхон ўз-ўзига бериб кўрган бўлса керак. Бу ҳақда узоқ вақт ўйлаш мумкин. Келажакда ҳамма нарса электрон бўлиб қолади. Чунки соҳага янги ахборот технологияларининг кириб келиши шундан дарак бермоқда. Лекин  ички бир туйғу билан ҳаммаси ҳозиргидек қолишини истаймиз. Биз учун таниш ва аслидагидек. Китоб жавонлари, стол, стуллар, ўқув заллари ҳеч бўлмаганда безак сифатида қолишини хоҳлаймиз. Биз келажакга интилиб,  глобаллашув жараёнлари жадаллик билан кетаётган, атрофимиз рақамлар-у электрон маълумотлардан иборат рақамли дунёда яшаяпмиз. Лекин сиз кутубхонага келсангиз худдики ўтмишга келиб қолгандек ҳис қиласиз ўзингизни. Кутубхоналарнинг аслидагидек қолиши нима учун керак. Бу биз учун жуда ҳам зарурми деб ҳам ўйлаб қоласан киши.

Ҳаммамизда китобга алоҳида меҳр бор бор. Барча севган нарсаларимиз каби китобни ҳам аслидек қолиши учун ҳимоя қилишимиз керак деб ўйлайман.

Бугун сиз китобни қўлингизда ушлаб турибсиз, эртага эса у электрон бўлади. Сиз уни қўлингизда ушлаб тура олмайсиз. Энди у китоб эмас фақат маълумотдир. Бизнинг давримизда китоб ўзининг ранги ва вазнига, тарихи ҳатто ҳидига эга қимматбаҳо ҳамда қадрли нарсадир! Келажакда китоблар электрон шаклга айлантирилгандан кейин маълумот сифатида аҳамияти бироз пасайиб кетадигандек туюлмоқда.

Китоблар бор ажойиб, чиройли, ранг-баранг уни варақлаб туриб мутолаа қилганизда сиз ажойиб дунёда яшайсиз. Сиз қаҳрамонлар билан бирга яшайсиз. Бу ҳисни бизга китоблар беради.  Агар китоблар мавжуд бўлмаса кутубхоналар ҳам ўз-ўзидан йўқ бўлади. Биз электрон муҳитда қолиб кетамиз.

Келажакда фарзандларимиз ва набираларимиз китобга меҳр қўйишлари учун кутубхоналар ижодкорликнинг сеҳрли ва қувончли жойи сифатида ўтмишдаги энг муҳим сифатини сақлаб қолиши керак...

 

Улуғбек  Ёдгор